Edam-Volendam in de achttiende eeuw

Edam 1743: de bloeitijd is voorbij, de groei is eruit

(Tirion)

Overstromingen in Volendam, zes woningen verdwijnen in zee.

Bouw van de Doopsgezinde Vermaning aan het Jan van Nieuwenhuizenplein.

Vestiging van een zijdefabriek in Edam door Abraham Cloribus uit Haarlem, als gemachtigde van de Amsterdamse firma Jacob en George Roeters-Van Meekeren. De burgemeesters zijn bijzonder in hun nopjes met deze fabriek vanwege het belang voor de werkgelegenheid. Al in 1770 komt er echter een einde aan de productie.

Het Oosterblokhuis wordt gesloopt. Ook de overige vestingwerken worden nauwelijks onderhouden. In de 19e eeuw worden uiteindelijk alle resterende poorten gesloopt.

De haven van Volendam wordt voor de tweede maal vergroot.

Het oude stadhuis is zo bouwvallig geworden, dat het stadsbestuur in 1737 met de bouw van een nieuw stadhuis begint. Hiervoor moet het Damplein worden vergroot. Twee jaar later komt het werk gereed. Burgemeester Roelof Boot die de initiatiefnemer voor dit prestigieus gebouw was, legt veel eer in met zowel het gebouw op zich, als met de schilderingen van het interieur. De Amsterdamse schilder W. Rave krijgt hiervoor opdracht. De stadstimmerman Jacob Jongh is verantwoordelijk voor het ontwerp en de uitvoering.

Bouw van de Lutherse kerk aan de Voorhaven.

Edam: de kaaswaag in vol bedrijf

(Foto: Liesbeth Beets)

Door de verzilting van de Zuiderzee, bloeit de visserij van Volendam op. In die tijd telt het dorp ruim vijfhonderd inwoners. Op de Zuiderzee wordt zo veel schol en bot gevangen, dat de vissers nauwelijks hun netten boven water kunnen halen.

Zware storm en watersnood teisteren Waterland en de Zeevang. Duizenden stuks vee en verscheidene mensen verdrinken.

In de 18e eeuw wordt de veehouderij in het land geteisterd door de runderpest. Een groot deel van de Hollandse runderstapel sterft daardoor. De kaashandel lijdt gevoelige verliezen en de Edamse waag is zelfs buiten gebruik geraakt. Op intitatief van het stadsbestuur wordt ter plaatse van een woonhuis aan het Jan van Nieuwenhuyzenplein een nieuwe kaaswaag gebouwd. Doordat de pest op zijn retour raakt, lukt het om met allerlei bestuurlijke maatregelen de kaashandel nieuw leven in te blazen.

Al in de 17e eeuw vestigen zich Joodse families in de stad. Ze komen vooral uit Portugal en houden zich bezig met de textielnijverheid, met name met het weven van lakense stoffen. Ook later komen er joden naar Edam. De immigratie leidt tot een eigen Joodse Gemeente met een synagoge. De monumenten op en nabij de in 1782 ingerichte Joodse Begraafplaats aan het begin van het Oorgat, is het enige dat nog aan de aanwezigheid van de Joodse gemeenschap in Edam herinnert.

De haven van Volendam wordt voor de derde maal vergroot en wordt nu omringd door een aarden wal die met keien en puin verstevigd is. Deze buitenhaven is dan groot genoeg voor de honderd Volendammer botschuiten.

Edam: Oosterpoort gezien vanaf de Oosterkade

(linksaf de Voorhaven, rechtsaf door de poort het Oorgat)

Oprichting van de Maatschappij tot ’t Nut van ’t Algemeen door vader en zoon Jan en Martinus Nieuwenhuyzen. De doopsgezinde familie is afkomstig uit Monnickendam. Martinus, arts te Edam, voelt zich zeer betrokken bij de vaak slechte situatie waarin het ‘gewone volk’ moet leven. Hun plannen om met onderwijs, educatie etc, daarin verbetering te brengen, sluiten aan bij de ideeën van de Verlichting. Er wordt in Edam een sociëteit opgericht. De patriottistische leden komen bijeen in de herberg de Eenhoorn, nu het Damhotel. Hun activiteiten leiden tot een tweespalt onder de Edamse bevolking tussen de Patriotten en de Prinsgezinden. In 1787 komt dit tot een uitbarsting voor de Eenhoorn, waarop de Oranjegezinde burgemeesters de Sociëteit opheft.

Het gewone volk schaart zich met overgave achter de uit Frankrijk overgewaaide leuze: “Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap” en in 1796 wordt op de Dam de vrijheidsboom van de Bataafse Republiek geplant en ingewijd. Er treedt een nieuw bestuur aan met de titel van “Municipaliteit van Edam”. Het lijkt wel of de tijd van de Beeldenstorm (1566) die ook in Edam tot vernielingen van kerkelijke kunst had geleid, weer terugkomt.
Als we de grafzerken in de Grote Kerk bekijken, valt het op dat van veel zerken de familiewapens zijn afgehakt. Allemaal te danken aan het volk dat de Franse Revolutie in het hart had gesloten.