Edam-Volendam rond de Tachtigjarige Oorlog

Edam 1560: de Purmer is nog een meer

(Jacob van Deventer)

De beruchte Allerheiligenvloed van 1 november. De dijk bij Volendam breekt door en een groot stuk land met enkele woningen verdwijnt in zee. Bijna alle zeedijken lopen over of breken door.

Edam zweert het katholicisme af en kiest voor Willem van Oranje. Het vrouwenklooster naast de Grote Kerk wordt voor wereldlijke doeleinden ingericht. De bagijntjes mogen in het gebouw toch nog van een welverdiende rust genieten. Zij sterven langzamerhand uit en het laatste bagijntje overlijdt in 1625.
Na de reformatie dient zich tot ongeveer 1600 een overgangsperiode aan. Een trait-d’union tussen de Middeleeuwen en de Gouden Eeuw, waarin de economische bedrijvigheid een ander karakter krijgt. In feite zijn dit de jaren dat in Edam handel en scheepvaart grootschaliger worden en veel oude ambachten een pre-industrieel tintje krijgen. Het inwonertal van de stad neemt sterk toe, een groei waaraan Volendam nog geen deel heeft: het was een dorp met niet meer dan twintig huizen. Het wonen op een lage dijk zo dicht bij de zee, is blijkbaar niet zo aantrekkelijk.

De stad verkoopt grond op het Marken aan Jan Pietersz Oomjan die daarop een grote lijnbaan mag oprichten. Enkele jaren later krijgen kooplieden toestemming om enkele zoutketen in te richten. Op een gegeven moment zijn er maar liefst tien keten. Dit soort ondernemingen zijn erg belangrijk voor de werkgelegenheid van de stad.

Edam wordt getroffen door een brand waarbij een groot aantal huizen aan de Lingerzijde verbranden. Branden zijn in deze tijd het schrikbeeld van iedere stad omdat het merendeel van de huizen nog van hout is. Zo ook in Edam. Pas na deze brand gaat het stadsbestuur proberen met maatregelen en subsidies de burgers over te halen hun huizen in steen te bouwen in plaats van in hout.

De bliksem slaat in in de toren van de Grote Kerk, waardoor de kerk, het klooster, en huizen in de Grote Kerkstraat aan de vlammen ten prooi vallen. De kerk wordt herbouwd, een werk waar vele jaren mee gemoeid is. Het is in deze tijd gebruikelijk dat naburige steden bij herbouw of stichting van een kerk gebrandschilderde glazen schenken. Aan deze gulle gevers dankt de herbouwde kerk haar prachtige ramen.

De Purmer valt droog. Het droogmalen van de grote Noord-Hollandse binnenmeren heeft voor de inwoners van Edam grote gevolgen. Er verdwijnt een groot visserijgebied, waarvoor vruchtbare bouwgrond in de plaats komt. In later jaren neemt de ossenweiderij in de Purmer een grote vlucht en wordt Edam een centrum van veehandel.

Edam: weeshuis

(foto: Wil Tjoa)

Edam ontvangt een Ordonnantie voor de Weeskamer, waardoor het beheer van deze instelling die de goederen van de wezen beheert, beter gewaarborgd is.

Volendam ontvangt octrooi voor het bedijken en droogmalen van de Voor IJe of Volendammer Meer. De Volendammer vissers zijn hierdoor hun binnenwater en binnenhaven kwijt. Vanaf die tijd strijden de Volendammers om een goede haven, waarin zij hun vissersschepen veilig kunnen meren.

Edamse ondernemers richten een Groenlandcompagnie op en reden schepen ter walvisvaart uit. De Walvisvaart groeit in Edam uit tot een belangrijke industrie en bij de zee, aan het Oorgat, worden verschillende traankokerijen gevestigd.

De Vrede van Munster, waarmee een einde kwam aan de Tachtigjarige oorlog.

Gereformeerde kerk in Volendam

(Cornelis Pronk 1728)

Na de oorlog willen de Staten van Holland een groot deel van het krijgsvolk naar huis sturen vanwege de hoge kosten. Prins Willem II verzet zich hiertegen en bezoekt met een grote deputatie de Hollandse steden. In 1650 doet hij ook Edam aan.

Volendam is in deze tijd nog overwegend katholiek. Van de nog slechts tussen de twintig en dertig huisgezinnen is een aantal echter gereformeerd en deze mensen willen graag een eigen kerkgebouw en een school. Een jaar later al mogen zij met de bouw in het westeinde van Volendam beginnen.

Aanleg van de Zesstedenvaart tussen Buiksloot en Hoorn. Er komt een aanlegplaats voor het veer buiten de poorten, nabij het Groot Westerbuiten. De trekvaart betekent een grote verbetering voor zowel het goederen- als personenvervoer tussen de steden.

De eerste buitenhaven te Volendam wordt aangelegd. Tussen het voorland bij het Noordeinde en het ‘Slobbeland’ bij het Zuideinde plaatst men twee rijen houten palen met daartussen in het midden een opening naar de Zuiderzee. Hier hebben de Volendammer visschuiten een veilige ligplaats.

Edam 1649: de Gouden Eeuw van Edam

(Blaeu)

De pest breekt uit in Holland. De besmettingsbron is een oorlogsschip dat lange tijd voor Algiers had gelegen. Ook in Edam sterven veel mensen.

Frankrijk en Engeland verklaren ons land de oorlog. Prins Willem III wordt tot stadhouder benoemd. Zoals ook in vroeger tijd is er onder de steden onderling, maar ook in de verschillende stedelijke besturen, onenigheid over de benoeming van de Oranjes. De Edamse schutterij dringt in 1672 aan op het ontslag van twee burgemeesters en enkele vroedschappen omdat die tegen de benoeming van de Prins zouden zijn geweest. Dit gebeurt ook inderdaad en daarmee is ook in de stad de kiem gelegd voor de ongeregeldheden honderd jaar later tussen de Patriotten en de Prinsgezinden. De stad versterkt haar vestingwerken met twee bolwerken waarop 18 kanonnen worden geplaatst.