Edam-Volendam in de Middeleeuwen

Hoe oud Edam en Volendam precies zijn weten we niet en hun ontstaan is met de nodige mysteries omgeven. Zoveel is zeker: de naam van beide nederzettingen is ontleend aan het riviertje de IJe dat bij het latere Volendam in de Zuiderzee stroomde.
Over de wapens van beide plaatsen kan het volgende worden verteld.

Het is een legende, maar toch: burgers van het middeleeuwse Edam zouden in 1219 op een kruistocht de Haarlemmers te hulp zijn gekomen bij de belegering van Damiate in Egypte. Als beloning voor hun dappere optreden mochten de Edammers van de Duitse keizer drie sterren in hun wapen opnemen.

Aan de oorsprong van het Volendamse wapen – een veulen met een botje aan de linker voorpoot – is eveneens een mythe verbonden. Iedere avond kwam er bij het dorp een veulen uit de Zuiderzee aan land dat een botje meenam. Het visje werd door enkele meisjes steeds afgepakt, in ruil voor een mandje met gras en kruiden. Op een gegeven moment nam het veulen één van de meisjes mee in zee, en het verhaal wil dat er nooit meer iets van haar is vernomen.

Op papier, of eigenlijk perkament, wordt Edam in 1310 voor het eerst genoemd. Een klein dorp, waar de inwoners leefden van veeteelt en visserij, zo wordt het omschreven.

Graaf Willem V van Holland (*1330  †1389)

Edam is nog een plaatsje van bescheiden omvang. Graaf Willem V geeft Edam in 1357 stadsrechten, niet in de laatste plaats uit eigenbelang. In deze tijd woedt namelijk de strijd tussen de Hoeken en de Kabeljauwen: een gevecht om de macht tussen het grafelijke gezag en de regenten in de steden. Het is voor Graaf Willem V belangrijk om de steden aan zijn kant te krijgen. Maar voor de inwoners staat ook veel op het spel.

Zo neemt de rechtszekerheid voor de burgers toe omdat schout en schepenen nu zelf recht kunnen spreken. Heel belangrijk is dat Edam toestemming krijgt om een nieuwe haven naar zee te graven. Dit worden de Voorhaven en het Oorgat. Daarmee ontstaat niet alleen een veel betere scheepvaartverbinding met de stad, maar binnen- en buitenlandse handelsschepen kunnen nu veel makkelijker via het Purmermeer naar andere grote Noord-Hollandse steden varen. Ook mag driemaal per jaar een markt worden gehouden. Alles bij elkaar een grote stimulans voor de economie van de nieuwe stad.

Naast de veeteelt en zuivel wordt Edam bekend door de scheepsbouw. De luwe ligging landinwaarts, maar wel aan het water, zijn hiervoor belangrijke voorwaarden. In die jaren begint men in Edam met de bouw van de Sint-Nicolaaskerk – nu de Grote Kerk genoemd. In later tijd groeit ze uit tot een indrukwekkende hallenkerk. Dat is een kerk waarvan het schip drie even hoge beuken heeft.

Een goed beheer van de dijken en waterwegen in de Zeevang, maar ook belastinginkomsten staan hoog op de agenda van de graaf. Om die reden wordt de buurtschap het Oorgat en de dorpen Middelie, Warder en Kwadijk bij Edam gevoegd. En, wat opvallend is: Volendam bestaat dan nog niet.

In dit jaar wordt Volendam voor het eerst genoemd. Niet meer dan een paar huizen aan de dijk. De gezinnen leven van de visserij en de veeteelt. De Volendammers van het eerste uur zijn vooral boeren; de vis komt op de tweede plaats.

Opstand van wat ‘het Kaas- en Broodvolk’ werd genoemd tegen de door de hertog geheven belastingen, waarbij Alkmaar, Hoorn, en in 1492 Haarlem, worden geplunderd. Edam neemt hier ook aan deel, maar de opstandelingen worden verslagen door hertog Albrecht van Saksen. Edam wordt zwaar gestraft en moet een boete van 800 Andries guldens opbrengen.

Grote Kerk: Latijnse school

(Foto: Piet Oud)

Edam ontsnapt aan vergeldingsacties van Gelderse troepen die de kusten van de Zuiderzee onveilig maakten. De Edammers zijn niettemin zo geschrokken van de door de Geldersen aangerichte verwoestingen in Amsterdam, dat men direct begint met de aanleg van stenen vestingwerken.

Voor groei en bloei van de zuivelhandel is de kaaswaag een belangrijk instrument. In 1526 krijgt Edam van de graaf het waagrecht, terwijl er wekelijks een markt gehouden mag worden.

Edam sticht een Latijnse School in de Grote Kerk. Een belangrijke gebeurtenis voor de kooplieden van de stad die hun kinderen nu in Edam zelf een vooropleiding voor de universiteit kunnen geven.

Keizer Karel V bemoeit zich hoogstpersoonlijk met de onveilige waterstaatkundige situatie in het Noorderkwartier. Hij beveelt dat de haven van Edam met sluizen moet worden gesloten om overstromingen tegen te gaan. Dit is tegen het zere been van de scheepsbouwers die bang zijn dat de haven zal verzanden. Tot na 1600 duurt de ruzie hierover voort, maar de stad moet uiteindelijk bakzeil halen. De haven wordt met sluizen afgesloten, wat de scheepsbouw veel schade toebrengt.

Edam is een toevluchtsoord voor mensen die een andere geloofsovertuiging aanhingen dan het katholieke geloof. Er wonen hier veel Doopsgezinden. In 1546 worden twee Edammers door de Hoge Raad wegens hun doopsgezinde sympathieën verooordeeld en als ketters op de brandstapel in Amsterdam ter door gebracht.

Edam heeft nog geen echt stadhuis. Het bestuur kwam bijeen in het gasthuis aan de Nieuwehaven. In deze jaren laat het stadsbestuur een stadhuis bouwen aan de Voorhaven. Het eerste zelfstandige bestuursgebouw.